Υπάλληλοι ξένων αφεντάδων Η άκαμ­πτη στάση της κυβέρ­νη­σης και οι συνέπειες της εμπο­ρι­κής συμ­φω­νίας της ΕΕ με χώρες της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής για τους μικρούς και μεσαίους αγρότες. Δημήτρης Κούλαλης

 
AP Photo/Emma Da Silva
 
Οι αγρότες όπως ο Ρίζος Μαρούδας βρίσκο­νται στον δρόμο διε­κδι­κώ­ντας συνο­λι­κές λύσεις. Οπως δηλώ­νει στο Documento: «Οταν βγαίνεις στον δρόμο, διε­κδι­κείς από την κυβέρ­νηση που υπάρ­χει. Αρα, όταν χρειάζε­ται, συνα­ντιέσαι μαζί της για να θέσεις τα αιτήματα και να πάρεις απα­ντήσεις. Από την αρχή είπαμε ότι είμα­στε ανοι­χτοί στον διάλογο, αλλά να είναι ένας φυσιο­λο­γι­κός διάλο­γος, με συγκε­κρι­μένες προ­ϋπο­θέσεις: να γίνε­ται για να λυθούν προ­βλήματα και να ικα­νο­ποι­η­θούν αιτήματα». Εναν μήνα όμως μετά κανένα αίτημά τους δεν έχει γίνει ουσια­στικά δεκτό, λέει ο Ρ. Μαρούδας. «Εμείς συνε­χίζουμε να ζητάμε διάλογο, βιώ­νο­ντας ταυ­τόχρονα παγετό, βροχή και κρα­τική τρο­μο­κρα­τία».



Η άκαμ­πτη στάση της κυβέρ­νη­σης φαίνε­ται να σχε­τίζε­ται με μια επι­χείρηση απο­πα­ρα­γω­γι­κο­ποίη­σης του πρω­το­γε­νούς τομέα παρα­γω­γής, κατά την οποία η αγρο­τική γη θα δίνε­ται σε εται­ρείες, λει­τουρ­γώ­ντας με συμ­βόλαια και με αγρότες-υπαλ­λήλους μεγάλων πολυ­ε­θνι­κών, σημει­ώ­νουν στο Documento παράγο­ντες της αγο­ράς.


Το Documento σε εκτε­νές ρεπορ­τάζ για το νερό έχει ανα­φε­ρθεί στην περι­βό­ητη «ολλαν­δική» πολυ­ε­θνική HVA, που μετά τον Daniel εμφα­νίστηκε στη Θεσ­σα­λία. Τότε τα μεγάλα κεφάλια της εται­ρείας –Ελλη­νες που φέρε­ται να είχαν σχέσεις με τη ΝΔ– εξη­γούσαν χωρίς περι­στρο­φές το master plan τους: «Εμείς –η ΗVA– κάνουμε συμ­φω­νίες με buyers. Π.χ. έρχε­ται μια αλυ­σίδα σου­περ­μάρ­κετ και ζητά 30.000 τόνους ρυζιού τον χρόνο σε big bags, για να το που­λήσει αυτό σε σακου­λάκια. Υπο­γράφουμε μια σύμ­βαση, π.χ. για 25 χρόνια ότι ο retailer θα αγο­ράζει ρύζι από μας (…). Τα κον­δύλια πρέπει να κατευ­θυ­νθούν σε παρα­γω­γές προϊόντων που έχουν ζήτηση και όχι π.χ. στην κλω­στο­ϋφα­ντουρ­γία που δεν έχει προ­ο­πτι­κές» [Moneyreview.gr].


Ο οικο­νο­μο­λόγος, δημο­σιο­γράφος και συγ­γρα­φέας Λεω­νίδας Βατι­κι­ώ­της εξη­γεί στο Documento ότι αυτό που πρα­κτικά βλέπουμε τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα είναι η υλο­ποίηση της πρόβλε­ψης που υπήρχε στο τρίτο μνη­μόνιο (άρθρο 65), σύμ­φωνα με την οποία: Στην Ελλάδα από τους 650.000 αγρότες πρέπει να μείνουν 275.000. «Κατά τρο­μερή σύμ­πτωση» σημει­ώ­νει, «έκθεση της Κομι­σιόν ανέφερε ότι μέχρι το 2040 στην ΕΕ πρέπει να φύγει το 62% των αγρο­τών. Επο­μένως, η ευρω­παϊκή γεωρ­γία όχι μόνο μετα­σχη­μα­τίζε­ται, αλλά εξα­θλι­ώ­νε­ται για χάρη των αλυ­σίδων σου­περ­μάρ­κετ και της βιο­μη­χα­νίας παρα­γω­γής τρο­φίμων».





Να τελει­ώ­νουμε με τον νεο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμό

Τη στιγμή που γράφο­νται αυτές οι γραμ­μές, στη Γαλ­λία τα τρα­κτέρ που βρέθη­καν στην Αψίδα του Θριάμ­βου ανάγκα­σαν τον πρόε­δρο Μακρόν να αντι­τα­χθεί (μαζί με τις Πολω­νία, Αυστρία, Ιρλαν­δία και Ουγ­γα­ρία) στη συμ­φω­νία με τη Mercosur.


Πολ­λοί βλέπουν την εμπο­ρική συμ­φω­νία της ΕΕ με χώρες της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής ως το επόμενο στάδιο της προ­βλη­μα­τι­κής και εντέλει ζημιο­γόνας για τους μικρούς και μεσαίους αγρότες ΚΑΠ. Αλλοι πάλι, όπως ο πρώην υπουρ­γός Αγρο­τι­κής Ανάπτυ­ξης σε κυβέρ­νηση της ΝΔ Σωτήρης Χατζη­γάκης, βλέπουν στην ΚΑΠ την παρέμ­βαση που χρειάζε­ται ο αγρο­τι­κός τομέας για να στα­θεί στα πόδια του. Οπως λέει στο Documento ο πρώην υπουρ­γός, με όλες τις συνθήκες που επι­κρα­τούν διε­θνώς και φυσικά στην παγκόσμια οικο­νο­μία, έχουν αυξη­θεί οι τιμές όλων εκείνων των στοι­χείων, τα οποία είναι απα­ραίτητα για την παρα­γωγή του αγρο­τι­κού προϊόντος.

Επο­μένως, υπο­γραμ­μίζει, θα πρέπει όλα αυτά τα στοι­χεία να έχουν μια ανα­δια­μόρ­φωση στην Ελλάδα, ώστε να μπο­ρέσει ο αγρότης να αντι­με­τω­πίζει τις δυσκο­λίες και να επι­βι­ώ­σει. «Μιλάμε λοι­πόν για στήριξη του τομέα. Η κρα­τική στήριξη υπάρ­χει σε όλο τον αγρο­τικό κόσμο, όλου του κόσμου. Δεν είναι ελλη­νικό φαι­νόμενο. Επο­μένως δεν μπο­ρούμε να εφαρ­μόσουμε απένα­ντι στους αγρότες τις νεο­φι­λε­λεύθε­ρες θεω­ρίες περί καταρ­γήσεως του κράτους. Οι αγρότες δεν είναι ούτε επα­να­στάτες ούτε αναρ­χι­κοί ούτε άνθρω­ποι αντι­κα­θε­στω­τι­κοί. Είναι στην πλειο­νότητά τους φιλήσυ­χοι άνθρω­ποι οι οποίοι κοι­τάζουν τη δου­λειά τους και θέλουν την παρα­γωγή και την οικο­γένειά τους. Οταν όμως δημιουρ­γείς μια κατάσταση που τους αδι­κεί, τότε εξε­γείρο­νται και μπο­ρεί να φτάσουν και σε ακραίες λύσεις. Δεν έχουν άλλο τρόπο να αντι­με­τω­πίσουν τα προ­βλήματά τους όταν οι ίδιοι αδι­κούνται· έχουν ως όπλο τους μόνο την απερ­γία. Η απερ­γία είναι η κάθο­δος των τρα­κτέρ στους δρόμους. Δεν είναι ο πιο δόκι­μος τρόπος, όμως είναι ο μονα­δι­κός για εκείνους».
«Θα είναι τρα­γικό να χάσουμε την ύπαι­θρο»

Από την άλλοι δεν είναι λίγοι εκείνοι που βλέπουν στην ΚΑΠ την απειλή της ύπαρ­ξης των μικρών και μεσαίων αγρο­τών. Αυτό γιατί δεν μπο­ρούν να ελέγξουν ούτε τις τιμές πώλη­σης ούτε το κόστος παρα­γω­γής (λιπάσματα, σπόροι, μηχα­νήματα). Ως εκ τούτου, η αδυ­να­μία βιω­σι­μότη­τας οδη­γεί σε χρε­ο­κο­πία, απώ­λεια της γης τους και σε ανα­γκα­στική μετα­κίνηση στα αστικά κέντρα. Τι ακρι­βώς σημαίνει αυτό, εξη­γεί στο Documento o Σπυ­ρίδων Κίν­τζιος, πρύτα­νης του Γεω­πο­νι­κού Πανε­πι­στη­μίου Αθη­νών: «Αν οι αγρότες εγκα­τα­λείψουν τη γη τους, θα ερη­μώ­σει η ύπαι­θρος και θα εντα­θεί η συγκέντρωση πλη­θυ­σμού στις πόλεις, αυξάνο­ντας το κόστος ζωής, την ανερ­γία και υπο­βα­θμίζο­ντας την ποιότητα ζωής. Δεν υπάρ­χει άλλη παρα­γω­γική δρα­στη­ριότητα να απορ­ρο­φήσει αυτόν τον κόσμο. Θα είναι τρα­γικό να χάσουμε την ύπαι­θρο».

Για να μη συμ­βεί αυτό, λέει ο αγρο­τι­κός κόσμος, θα πρέπει να πάψουν ισχυ­ροί όμι­λοι του αγρο­το­βιο­μη­χα­νι­κού κλάδου, καθώς και κολοσ­σοί της βιο­μη­χα­νίας τρο­φίμων όπως οι Cargill, Nestlé, Tyson Foods, ADM, Bunge, L. Dreyfus, Bayer κ.ά. να επη­ρε­άζουν μέσω ομάδων πίε­σης τη δια­μόρ­φωση της ΚΑΠ, εξα­σφα­λίζο­ντας έτσι ότι οι πολι­τι­κές και οι επι­δο­τήσεις θα εξυ­πη­ρε­τούν απο­κλει­στικά τα δικά τους συμ­φέρο­ντα. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό ότι διε­θνείς ανα­λύσεις υπο­λο­γίζουν πως οι δαπάνες λόμπι για επιρ­ροή της νομο­θε­σίας στην ΕΕ –συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μένου του Farma Bill– ξεπερ­νούν τα 500 εκατ. δολάρια. Ετσι οι επι­δο­τήσεις δεν λει­τουρ­γούν παρά ως κρα­τική επι­δότηση των μεγάλων παι­κτών, ειδικά αφού συν­δέο­νται με την έκταση της γης, άρα και τους μεγάλους ιδιο­κτήτες. Κάπως έτσι όμως εκτο­πίζο­νται οι βιο­πα­λαι­στές αγρότες και κτη­νο­τρόφοι, αφού σε πολλά κράτη-μέλη της ΕΕ, όπως η Ελλάδα, περίπου το 80% του συνόλου των ενι­σχύσεων κατα­νέμε­ται στο 20% των μεγα­λύτε­ρων δικαιούχων των αγρο­τι­κών εκμε­ταλ­λεύσεων.

Αδιάψευ­στος μάρ­τυ­ρας της συσ­σώ­ρευ­σης γης και πλούτου στα χέρια λίγων είναι η Εurostat που επι­ση­μαίνει ότι μέχρι και το 2024 η Ελλάδα ήταν η τρίτη ακρι­βότερη χώρα στην ΕΕ για ενοι­κίαση καλ­λιερ­γήσι­μης γης και έβδομη ακρι­βότερη για την αγορά γης. Αυτό σημαίνει ότι οι αγρότες έρχο­νται αντι­μέτω­ποι με έναν ιδιότυπο απο­κλει­σμό από τη δυνα­τότητα χρήσης περισ­σότε­ρων εκτάσεων γης. Ισως έτσι εξη­γείται, μαζί με το δυσβάστα­χτο κόστος παρα­γω­γής και τις απο­ζη­μι­ώ­σεις που πάντα αργούν, γιατί, σύμ­φωνα με τη διαNEOσις, η Ελλάδα –με το 45,5% της έκτα­σής της να απο­τε­λεί αγρο­τική γη– κατέγραφε το 2016 ένα από τα χαμη­λότερα ποσο­στά γεωρ­γών νεα­ρής ηλι­κίας (3,7%) επί του συνο­λι­κού αρι­θμού δια­χει­ρι­στι­κών γεωρ­γι­κών εκμε­ταλ­λεύσεων, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (5,1%).
Φωτο­βολ­ταϊκά και ακρίδες

Για τον Βασίλη Λύκο, δρα Ολο­κλη­ρω­μένης Περι­βαλ­λο­ντι­κής Δια­χείρι­σης του Πανε­πι­στη­μίου Κρήτης και περι­φε­ρειακό σύμ­βουλο Στε­ρεάς Ελλάδας, οι αγρότες ζητούν τα αυτο­νό­ητα: απο­ζη­μι­ώ­σεις για ζώα που σφάζο­νται υπο­χρε­ω­τικά λόγω ζωο­νόσων, πλη­ρω­μές για σοδειές που παρα­μένουν απλήρω­τες, την επι­βίωση ουσια­στικά απένα­ντι στο εκρη­κτικό κόστος ενέρ­γειας, λιπα­σμάτων και φυτο­φαρ­μάκων. Το ίδιο σκη­νικό, λέει ο Β. Λύκος, επα­να­λαμ­βάνε­ται σε όλη την Ευρώπη: μια γενι­κευ­μένη κρίση του αγρο­τι­κού κόσμου, όπου δια­κυ­βεύε­ται όχι μόνο το εισόδημα, αλλά ο ίδιος ο ρόλος της υπαίθρου. Στο σχόλιό του στο Docuemento στέκε­ται στην, όπως λέει, άνευ προη­γου­μένου ανα­διάρθρωση του χώρου που εξε­λίσ­σε­ται στη χώρα. Οι βου­νο­κορ­φές παρα­δίδο­νται μαζικά σε ανε­μο­γεν­νήτριες και οι εύφο­ροι κάμποι –ακόμη και γαίες υψη­λής παρα­γω­γι­κής αξίας– μετα­τρέπο­νται σε φωτο­βολ­ταϊκά πάρκα. Με απο­σπα­σμα­τι­κές αδειο­δο­τήσεις και γνώ­μονα το γρήγορο επεν­δυ­τικό κέρ­δος.

Πράγ­ματι, σύμ­φωνα με ρεπορ­τάζ, από το 2020 κι έπειτα (χρο­νιά που ξεκινά το μεγάλο κύμα εξάπλω­σης των φωτο­βολ­ταϊκών στην ελλη­νική επι­κράτεια) οι αγρότες τόνι­ζαν ότι αφαι­ρέθη­καν χιλιάδες στρέμ­ματα γης υψη­λής παρα­γω­γι­κότη­τας από την καλ­λιέρ­γεια για να δοθούν σε μεγάλα επι­χει­ρη­μα­τικά σχήματα που επέν­δυ­σαν στην εγκα­τάσταση φωτο­βολ­ταϊκών. Ρεπορ­τάζ του Solomon ανέφερε ότι μόνο στη Φθι­ώ­τιδα μέχρι το 2022 περίπου 8.500 στρέμ­ματα γης υψηλή παρα­γω­γι­κότη­τας είχαν καλυ­φθεί από φωτο­βολ­ταϊκά.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Β. Λύκος παρα­τη­ρεί την παράλ­ληλη ερήμωση των χωριών. Οπως λέει: «Οι νέοι εγκα­τα­λείπουν την ύπαι­θρο, επειδή δεν μπο­ρούν να ζήσουν από αυτήν. Στο όνομα της κλι­μα­τι­κής κρίσης και της “ανάπτυ­ξης” συντε­λείται μια σιω­πηλή γενι­κευ­μένη απαλ­λο­τρίωση της υπαίθρου – όχι πάντα με τυπι­κούς νόμους, αλλά με οικο­νο­μι­κούς και θεσμι­κούς μηχα­νι­σμούς που την καθι­στούν μη βιώ­σιμη για τους κατοίκους της».

Ταυ­τόχρονα όμως προ­ω­θούνται νέες δια­τρο­φι­κές κατευ­θύν­σεις όπως η εντο­μο­φα­γία. Το ζήτημα, όμως, σύμ­φωνα με τον Β. Λύκο, δεν είναι αν αυτές οι τεχνο­λο­γίες έχουν θέση στο μέλ­λον. Εξη­γεί: «Το κρίσιμο ερώ­τημα είναι ποιος ελέγ­χει την τροφή. Οταν η δια­τροφή απο­συν­δέε­ται από τη γη, τον αγρότη και την τοπική παρα­γωγή και συγκε­ντρώ­νε­ται σε υπε­ρε­θνικά κεφάλαια, τότε δεν αλλάζει απλώς το κατα­να­λω­τικό μοντέλο, αλλά και ο ίδιος ο πολι­τι­σμός».

Να θυμίσουμε εδώ ότι για τον ΟΗΕ «το μεγα­λύτερο μέρος των αερίων του θερ­μο­κη­πίου σχε­τίζε­ται με τη γεωρ­γία και τη χρήση γης», ενώ ο ειδι­κός απε­σταλ­μένος της προη­γούμε­νης αμε­ρι­κα­νι­κής διοίκη­σης για την κλι­μα­τική αλλαγή Τζον Κέρι είχε δηλώ­σει: «Δεν μπο­ρούμε να φτάσουμε στο ΝetZero εάν δεν θέσουμε τη γεωρ­γία στο επίκε­ντρο της λύσης». Ετσι από το 2017 και ιδιαίτερα μετά το 2021 η Κομι­σιόν έχει ανάψει το πράσινο φως για τη χρήση εντόμων ως τροφή για χοίρους και ψάρια, αλλά αδειο­δο­τήθη­καν και συγκε­κρι­μένα είδη προς ανθρώ­πινη βρώση.