Η κυβέρνηση έβγαλε εκτός Ταμείου Ανάκαμψης τρία έργα για ΑΕΙ, έρευνα και νέους Επιστήμονες.
Μικαέλα Σάβα
(Documento Creative, EUROKINISSI, Unsplash)Τρία ερευνητικά έργα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ για πανεπιστήμια, νέους επιστήμονες, διεθνείς συνεργασίες και βιομηχανική έρευνα απεντάχθηκαν τελικά από το Ταμείο Ανάκαμψης με απόφαση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, παρότι είχαν ήδη εγκριθεί, χρηματοδοτηθεί και υλοποιηθεί μέχρι ενός σημείου. Πρόκειται για έργα που θα μπορούσαν να γίνουν οι βασικοί πυλώνες της πανεπιστημιακής και ερευνητικής πολιτικής της χώρας.
Η απένταξή τους συνδέθηκε με την αναθεώρηση του ελληνικού σχεδίου ανάκαμψης, όπου η ελληνική πλευρά υποστήριξε στην εκτελεστική απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ότι προχώρησε σε τροποποιήσεις μέτρων προκειμένου να εφαρμοστούν δήθεν «καταλληλότερες εναλλακτικές επιλογές». Στην πράξη όμως οι «εναλλακτικές επιλογές» για τον πυλώνα της πανεπιστημιακής καινοτομίας κατέληξαν σε ανακλήσεις έργων και μηδενισμό μελλοντικών πληρωμών. Κι όλα αυτά την ώρα που η κυβέρνηση συνεχίζει να προβάλλει το αφήγημα μιας Ελλάδας που αφήνει πίσω το brain drain, επενδύει στην αριστεία και δημιουργεί συνθήκες επιστροφής για νέους επιστήμονες και εργαζόμενους υψηλής εξειδίκευσης. Μόνο που πίσω από το κυβερνητικό αφήγημα τα ίδια τα στοιχεία δείχνουν μια διαφορετική πραγματικότητα. Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση του Greece in Figures, 13.900 περισσότεροι Ελληνες πτυχιούχοι ΑΕΙ έφυγαν στην Ευρώπη το 2025 αποτελώντας το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί.
Πώς λοιπόν υπηρετείται η «αριστεία» όταν έργα που αφορούσαν άμεσα την έρευνα και το νέο επιστημονικό δυναμικό της χώρας βγαίνουν τελικά εκτός σχεδίου; Το Documento αποκαλύπτει σημείο προς σημείο τις κραυγαλέες αντιφάσεις πίσω από τα έργα της «αριστείας» που κατέληξαν σε ανάκληση.
Επικοινωνιακές φιέστες
Τα τελευταία χρόνια η κυβέρνηση επιχειρεί να χτίσει το αφήγημα μιας Ελλάδας που αφήνει πίσω της το brain drain και μετατρέπεται σταδιακά σε χώρα επιστροφής επιστημόνων και εργαζομένων υψηλής εξειδίκευσης. Το ReBrain Greece παρουσιάζεται ως σύμβολο αυτής της «νέας εποχής», με συνεχείς αναφορές στην καινοτομία, την αριστεία, τη σύνδεση πανεπιστημίων και αγοράς και τη δημιουργία περισσότερων ευκαιριών για όσους έφυγαν τα χρόνια της κρίσης. Στην πρόσφατη εκδήλωση του ReBrain Greece στο Λονδίνο, η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως επανέλαβε ότι, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, από τους 730.000 πολίτες που έφυγαν από τη χώρα τα τελευταία 10-15 χρόνια, έχουν ήδη επιστρέψει 473.000, παρουσιάζοντας την εξέλιξη αυτή ως αναστροφή του brain drain κατά 64%.
Η εικόνα που προβάλλεται είναι μιας χώρας η οποία αλλάζει παραγωγικό μοντέλο, επενδύει στη γνώση, ενισχύει την καινοτομία και δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε νέοι επιστήμονες και ερευνητές να επιστρέψουν και να χτίσουν το μέλλον τους στην Ελλάδα. Είναι όμως αυτή η πραγματική εικόνα της χώρας ή ακόμη ένα προσεκτικά επιμελημένο κυβερνητικό αφήγημα;
Η λίστα που μηδενίστηκε
Στις 28 Ιανουαρίου 2026 δημοσιεύθηκε στη Διαύγεια η συγκεντρωτική λίστα των έργων του υπουργείου Παιδείας που χρηματοδοτούνταν από το Ταμείο Ανάκαμψης. Ανάμεσα στις αποφάσεις και τους πίνακες χρηματοδότησης ξεχώριζαν τρία έργα που δεν σχετίζονταν απλώς με επιμέρους δράσεις ή προσωρινές επιδοτήσεις, αλλά κρίσιμους πυλώνες για την έρευνα, την καινοτομία και τη συγκράτηση νέου επιστημονικού δυναμικού στη χώρα. Και τα τρία ήταν ενταγμένα στον πυλώνα 16289 που αφορούσε «Προώθηση της ποιότητας, της καινοτομίας και της εξωστρέφειας στα πανεπιστήμια».
Το πρώτο έργο «Επισκέπτες Καθηγητές/Επισκέπτες Ερευνητές» είχε στόχο να φέρει σε επαφή ελληνικά πανεπιστήμια με διακεκριμένους πανεπιστημιακούς και ερευνητές από το εξωτερικό, ενισχύοντας τις διεθνείς συνεργασίες, τη μεταφορά τεχνογνωσίας και τη σύνδεση της έρευνας με την πραγματική οικονομία μέσω συνεργασιών με επιχειρήσεις. Την ώρα που η Ελλάδα εξακολουθεί να χάνει σημαντικό μέρος του επιστημονικού της δυναμικού προς το εξωτερικό, το συγκεκριμένο πρόγραμμα παρουσιαζόταν ως εργαλείο διεθνοποίησης των ελληνικών ΑΕΙ και ενίσχυσης της ερευνητικής τους εξωστρέφειας. Ο συνολικός προϋπολογισμός του ανερχόταν σε 6,7 εκατ. ευρώ και μέχρι το τέλος του 2025 είχαν δοθεί για πληρωμές 2 εκατ. ευρώ.
Ακολουθούσαν τα «Βιομηχανικά Διδακτορικά», μία από τις ελάχιστες οργανωμένες προσπάθειες να αποκτήσει η πανεπιστημιακή έρευνα άμεση σύνδεση με την παραγωγή και τη βιομηχανία. Το πρόγραμμα αφορούσε τη χρηματοδότηση εφαρμοσμένης και βιομηχανικής έρευνας μέσα από συνεργασίες ΑΕΙ και επιχειρήσεων, δίνοντας τη δυνατότητα σε νέους υποψήφιους διδάκτορες να αναπτύξουν ερευνητικό έργο με πραγματική παραγωγική εφαρμογή. Σε μια χώρα που επί χρόνια συζητά την ανάγκη μετάβασης σε οικονομία υψηλής προστιθέμενης αξίας το έργο αυτό ήταν μια προσπάθεια γεφύρωσης του χάσματος ανάμεσα στην ακαδημαϊκή γνώση και την παραγωγική δραστηριότητα. Ο συνολικός προϋπολογισμός του εν λόγω έργου έφτανε τα 5.392.020 ευρώ, εκ των οποίων είχε δοθεί μέχρι το 2025 το 1.243.038,41 ευρώ.
Το μεγαλύτερο από τα τρία έργα ήταν το «Trust Your Stars», πρόγραμμα που αφορούσε μεταδιδακτορικούς ερευνητές, νέες ερευνητικές ομάδες και συνεργασίες πανεπιστημίων με υψηλό ερευνητικό αντικείμενο. Ηταν κρίσιμο έργο, δεδομένου ότι η υποχρηματοδότηση της έρευνας, η αβεβαιότητα και η φυγή νέων επιστημόνων αποτελούν διαχρονικές παθογένειες της Ελλάδας. Ετσι, παρουσιαζόταν ως βασικό εργαλείο ενίσχυσης του εγχώριου ερευνητικού οικοσυστήματος και δημιουργίας προοπτικής για νέους επιστήμονες εντός της χώρας. Ο συνολικός προϋπολογισμός του ανερχόταν σε 80.835.451,20 και μέχρι το τέλος του 2025 είχαν δοθεί για πληρωμές 40.417.725,60 ευρώ.
Ολα αυτά προκύπτουν από τα επίσημα έγγραφα και τις αποφάσεις που είχαν αναρτηθεί στη Διαύγεια. Τα έργα δεν έμειναν στα χαρτιά ούτε περιορίστηκαν σε επίπεδο εξαγγελιών. Υπήρχαν χρηματοδότηση και απορρόφηση πόρων.
Αρα η κυβέρνηση που οικοδόμησε μεγάλο μέρος της πολιτικής της ταυτότητας πάνω στην «αριστεία» φαίνεται ότι είχε στη διάθεσή της τους οικονομικούς πόρους για να στηρίξει έμπρακτα την έρευνα, τα πανεπιστήμια και το νέο επιστημονικό δυναμικό της χώρας.
Αποφάσεις ανάκλησης
Η πραγματικότητα όμως αποδείχτηκε πολύ διαφορετική από το αφήγημα της «αριστείας» και της στήριξης της έρευνας.
Στις 28 Απριλίου 2026 δημοσιεύτηκαν στη Διαύγεια τρεις διαδοχικές αποφάσεις ανάκλησης των τριών αυτών έργων, στις οποίες αναφερόταν ρητά ότι η ανάκληση γίνεται «λόγω της αφαίρεσης του εν λόγω έργου κατά την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για την Ελλάδα, η οποία εγκρίθηκε βάσει της από 22 Ιουλίου 2025 εκτελεστικής απόφασης του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης». Γιατί οι αποφάσεις ανάκλησης δημοσιεύτηκαν εννέα μήνες μετά την ευρωπαϊκή έγκριση της αναθεώρησης; Και κυρίως γιατί έργα που συνδέονταν άμεσα με την έρευνα, τους νέους επιστήμονες και την πανεπιστημιακή καινοτομία βρέθηκαν τελικά εκτός ΕΣΑΑ από την ίδια κυβέρνηση που επένδυσε πολιτικά όσο καμία άλλη στο αφήγημα της «κυβέρνησης των αρίστων»;
Μάλιστα, λίγες ημέρες μετά τις αποφάσεις ανάκλησης και συγκεκριμένα στις 7 Μαΐου 2026 με νέα απόφαση στη Διαύγεια μηδενίστηκαν τα υπολειπόμενα ποσά για τα τρία έργα που προορίζονταν για τις πληρωμές από το 2026 έως το 2029. Εντύπωση προκαλεί πάντως το γεγονός ότι για τις πληρωμές που αφορούσαν το 2025 και τα προηγούμενα έτη δεν υπήρξε καμία διόρθωση, καθώς τα ποσά παρέμειναν ακριβώς ίδια με εκείνα που εμφανίζονταν στη συγκεντρωτική λίστα της 28ης Ιανουαρίου.
Με βάση τα επίσημα στοιχεία της Διαύγειας, προκύπτει ότι οι χρηματοδοτήσεις μέχρι το τέλος του 2025 είχαν ήδη πραγματοποιηθεί και τα έργα είχαν λάβει κανονικά τους προβλεπόμενους πόρους μέχρι εκείνη τη στιγμή. Αρα υλοποιήθηκαν ως ένα σημείο και τελικά βγήκαν εκτός σχεδίου.
Οι «εναλλακτικές»
Ανατρέχοντας στην εκτελεστική απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η οποία αποτελεί την αιτία για την ανάκληση των τριών έργων, αναφέρεται ότι η Ελλάδα δηλώνει πως «27 μέτρα τροποποιήθηκαν προκειμένου να εφαρμοστούν καταλληλότερες εναλλακτικές επιλογές». Ανάμεσα σε αυτά βρισκόταν και ο πυλώνας 16289 για την «Προώθηση της ποιότητας, της καινοτομίας και της εξωστρέφειας στα πανεπιστήμια», στον οποίο εντάσσονταν τα τρία έργα που τελικά ανακλήθηκαν.
Και εδώ αρχίζουν οι αντιφάσεις: Από πότε οι «καταλληλότερες εναλλακτικές επιλογές» καταλήγουν σε αποφάσεις ανάκλησης; Ποιες ακριβώς ήταν αυτές οι εναλλακτικές που θεωρήθηκαν προτιμότερες από τα «βιομηχανικά διδακτορικά», τις διεθνείς συνεργασίες πανεπιστημίων και τη χρηματοδότηση νέων ερευνητών; Τι αντικατέστησε ένα πρόγραμμα που συνέδεε πανεπιστήμια και παραγωγή; Και πώς ακριβώς υπηρετείται πλέον η περίφημη «αριστεία στα πανεπιστήμια» όταν έργα που είχαν ακριβώς αυτόν τον στόχο βρέθηκαν εκτός Ταμείου Ανάκαμψης;
Αποκάλυψη του Documento
Τον Οκτώβριο του 2025 το Documento είχε αναδείξει σοβαρές αντιφάσεις γύρω από το πρόγραμμα «Trust Your Stars». Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ερευνητές και μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας κατήγγειλαν στο Documento αδιαφάνεια στη διαδικασία αξιολόγησης των προτάσεων, κάνοντας λόγο για μια δωδεκαμελή επιτροπή που κλήθηκε να εξετάσει περισσότερες από χίλιες αιτήσεις μέσα σε ασφυκτικό χρονικό πλαίσιο. Παράλληλα, ενώ η πρόσκληση προέβλεπε αξιολογήσεις με όρους εμπιστευτικότητας και αποφυγής σύγκρουσης συμφερόντων, υπήρξαν σοβαρές ενστάσεις για τη σύνθεση της επιτροπής, καθώς –όπως καταγγελλόταν– υπήρχε έντονη παρουσία στελεχών ερευνητικών κέντρων αντί πανεπιστημιακών από δημόσια ΑΕΙ. Μάλιστα, καταγγελίες υπήρξαν και για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης κατά τη διαδικασία αξιολόγησης των προτάσεων.
Οπως επισήμανε το Documento σε νέο ρεπορτάζ του πριν από λίγες ημέρες, ενώ στην ανακοίνωση αναφέρεται ότι το έργο αφαιρέθηκε από το ΕΣΑΑ βάσει της εκτελεστικής απόφασης του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης της 22ας Ιουλίου 2025 και ακολούθησε η ανάκληση της απόφασης ένταξης στις 28 Απριλίου 2026, την ίδια ακριβώς ημέρα, στις 22 Ιουλίου 2025, η Ειδική Υπηρεσία της Επιτελικής Δομής ΕΣΠΑ ΥΠΑΙΘΑ ανακοίνωνε τα αποτελέσματα του προγράμματος «Trust Your Stars». Τότε εγκρίθηκαν δεκάδες αιτήσεις προς χρηματοδότηση και για τις δύο δράσεις του έργου, ενώ παράλληλα δημοσιοποιήθηκαν πίνακες εγκεκριμένων αλλά μη ενισχυόμενων προτάσεων λόγω εξάντλησης των πόρων, καθώς και εκατοντάδες απορριφθείσες αιτήσεις.
Με άλλα λόγια, την ίδια στιγμή που σε ευρωπαϊκό επίπεδο είχε δρομολογηθεί η αφαίρεση του έργου από το ΕΣΑΑ, σε εθνικό επίπεδο ανακοινώνονταν κανονικά αποτελέσματα χρηματοδότησης για ερευνητές και πανεπιστημιακές ομάδες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου